Deniz Kuvvetleri Rütbeleri: Amiral Rütbeleri, Kol Şeritleri ve Dz. Öneki

Deniz Kuvvetleri rütbeleri ilk bakışta Kara Kuvvetleri'nden çok farklı görünür: yıldız yerine kolda sırma şeritler, general yerine amiral, Kara'daki apolet yerine ispalet. Oysa erden albaya kadar rütbe adları birebir aynıdır. Asıl fark general kademesinde başlar. 926 sayılı TSK Personel Kanunu'nun 29. maddesi subay rütbelerini sayarken her general rütbesinin yanına deniz karşılığını yazar: tuğgeneral-tuğamiral, tümgeneral-tümamiral, korgeneral-koramiral, orgeneral-oramiral ve mareşal-büyükamiral.

Bu yazıda Deniz Kuvvetleri rütbelerini sırasıyla, kol şeritlerinin mantığını, Dz. önekini ve Sahil Güvenlik'in farkını anlatıyoruz. askerocagi.com bağımsız bir bilgi sitesidir; işaretlerin resmî tarifleri için ilgili kıyafet yönetmeliklerine bakmalısın.

Deniz Kuvvetleri rütbeleri sırasıyla

Aşağıdaki tabloda subay ve amiral rütbelerini Kara karşılıklarıyla yan yana verdik. Er, erbaş ve astsubay rütbeleri Deniz'de de aynı adı taşıdığı için onları ayrıca astsubay rütbeleri yazımızda anlattık.

Amiral rütbelerinin kısaltmaları zaten yalnızca Deniz'de (ve Sahil Güvenlik'te) kullanıldığı için kendi başına ayırt edicidir. Albay ve altındaki rütbelerde ise Dz. öneki, kişinin Deniz Kuvvetleri mensubu olduğunu gösterir. Bütün kuvvetleri tek tabloda görmek için rütbeler sayfamıza bakabilirsin.

Amiral rütbeleri: tuğamiraldan oramirala

Amiraller Deniz Kuvvetleri'nin general kademesidir. Görev mantığı genel olarak Kara'daki generallerle benzer: tuğamiraller ve tümamiraller filotilla, bölge ve karargâh düzeyinde, koramiraller filo ve büyük komutanlıklarda, oramiraller ise kuvvetin en üst kademesinde görev yapar. Deniz Kuvvetleri Komutanı oramiral rütbesindedir.

Amirallerin omuzdaki rütbe işaretinde yıldız sayısı Kara'daki generallerle paraleldir: tuğamiral 1, tümamiral 2, koramiral 3, oramiral 4 yıldız. Sahil Güvenlik Komutanlığı Kıyafet Yönetmeliği de amirallerin omuz rütbelerinde yüzeyin sarı sırma ile kaplı olduğunu ve yıldızların beyaz metal olduğunu yazar. İkincil kaynaklara göre amiraller şapkalarındaki iki sıra yaprak işlemesiyle de ayırt edilir.

Kol şeritleri ve halka nasıl okunur?

Deniz subaylarının en tanıdık işareti, ceket kolunun alt kısmına dikilen sarı sırma şeritlerdir. Sahil Güvenlik yönetmeliği de kola dikilen ve ispaletlerde bulunan işaretlerin sarı sırma şerit olduğunu belirtir. Okuması şu mantığa dayanır:

• Halka: En üstteki şeritte bir halka (ilmek) bulunur. Halka, işaretin bir deniz subayına ait olduğunu gösterir; rütbeyi şerit sayısı belirler.
• Şerit sayısı: Rütbe yükseldikçe şerit sayısı artar. Kaynakların çoğuna göre asteğmen ince tek şerit, teğmen tek şerit, üsteğmen bir şerit ve altında ince bir şerit, yüzbaşı iki şerit taşır.
• Geniş şerit: Amirallerde en altta kalın bir şerit bulunur. Wikipedia'daki anlatıma göre oramiral, geniş şeridin üstünde, en üstteki halkalı olmak üzere üç normal şerit taşır.

Dürüst bir not: Binbaşı, yarbay ve albay için kaynaklar farklı şerit düzenleri tarif ediyor. Kimi kaynak binbaşıyı “iki şerit ve bir ince şerit”, kimi “üç şerit” olarak anlatıyor; yarbay ve albay için de benzer farklar var. Resmî yönetmelik çizimlerini metin olarak doğrulayamadığımız için bu üç rütbenin şerit düzenini kesin bilgi gibi vermiyoruz. En sağlam yöntem, yanındaki ispalet ya da apoletle birlikte bakmaktır.

Deniz'de astsubay ve uzman erbaş işaretleri

Deniz Kuvvetleri'nde astsubay rütbeleri Kara ile aynı adı taşır: astsubay çavuştan astsubay kıdemli başçavuşa kadar. İşaretler kolda taşınır ve rütbeyle birlikte branşı gösteren küçük semboller de yer alır. Sahil Güvenlik yönetmeliğinde astsubay işaretlerinin sarı sırma nakış, uzman erbaş işaretlerinin ise kırmızı ipek veya iplik olduğu yazılıdır; bu düzenin Deniz Kuvvetleri ile büyük ölçüde benzer olduğu biliniyor, ancak ayrıntılar kuvvet yönetmeliğine göre değişebilir.

Deniz'deki uzman erbaşlar için de kıdem işareti kullanılır: Sahil Güvenlik yönetmeliğine göre her üç yıl için bir düz çizgi, en fazla dört çizgi olacak şekilde eklenir. Deniz'de yükümlü askerlik yapan erler ise “er” olarak adlandırılır; Deniz'e özel ayrı bir er rütbesi yoktur. Uzman çavuş ve uzman onbaşı sayfalarımızda bu rütbelerin genel tanımını bulabilirsin.

Deniz ile Kara rütbeleri arasındaki farklar

Rütbe sırası aynı olduğu için bir deniz yüzbaşısı ile bir kara yüzbaşısı eşit rütbededir; ortak bir karargâhta kıdem sırası nasıp tarihine göre belirlenir. Farklar daha çok görünüşte ve adlandırmadadır:

Pratikte en çok karışıklık yaratan şey, Deniz'de rütbenin kıyafet türüne göre kolda, omuzda ya da ispalette farklı biçimlerde gösterilmesidir. Fotoğraflarda aynı subayı bir gün kol şeritleriyle, başka bir gün yalnızca omuz işaretiyle görebilirsin; bu bir rütbe farkı değil, kıyafet farkıdır. Hangi kıyafette hangi işaretin takılacağı kıyafet yönetmeliğinde tek tek sayılır. Sahil Güvenlik yönetmeliği bile her üniforma türü için rütbe, şerit rozet ve bröve gibi işaretlerin nereye takılacağını ayrı tablolarla gösterir.

Deniz subayı ve astsubayı nasıl olunur?

Muvazzaf deniz subaylarının ana kaynağı, bugün Millî Savunma Üniversitesi bünyesinde eğitim veren Deniz Harp Okulu'dur. Mezunlar teğmen rütbesiyle göreve başlar. Deniz astsubayları ise astsubay meslek yüksekokulundan astsubay çavuş olarak çıkar ve astsubay rütbeleri yazımızda anlattığımız bekleme sürelerine tabi olur. Askerlik yükümlülüğünü yedek subay olarak yapanların bir kısmı da Deniz Kuvvetleri'ne asteğmen olarak dağıtılabilir.

Yükümlü erler için Deniz Kuvvetleri'nin rütbe tarafı sade kalır: er olarak başlar, birlikte gerek görülürse onbaşı veya çavuş olursun. Gemi, üs ya da deniz piyade birliğinde görev yapman rütbe adını değiştirmez. Deniz'e özgü terimler daha çok gemideki görev adlarında, nöbet düzeninde ve günlük dilde karşına çıkar; bu yüzden ilk haftalarda rütbelerden çok bu terimlere alışmak gerekir.

Dz. öneki ve Deniz kısaltmaları

Resmî yazışmalarda Deniz Kuvvetleri personelinin rütbesinin önüne Dz. konur. Bazı örnekler:

• Dz.Tğm. = Deniz Teğmen
• Dz.Kur.Yb. = Deniz Kurmay Yarbay (Kur. = kurmay)
• Dz.Kd.Alb. = Deniz Kıdemli Albay
• Dz.Uzm.Çvş. = Deniz Uzman Çavuş

“Kıdemli albay” ayrı bir rütbe değildir. 926 sayılı Kanun'un 140. maddesine göre nasıbından itibaren iki yılını tamamlayan ve liyakati onaylanan albaylara kıdemli albay denir ve kısaltmada Kd. ile gösterilir. Bütün kısaltmalar için askeri kısaltmalar listemize, terimler için asker sözlüğüne bakabilirsin.

Kısaltmayı okurken sırayı hatırlamak yeterli: önce kuvvet (Dz.), sonra varsa sınıf veya nitelik (Kur., Kd.), en sonda rütbe gelir.

Sık sorulan bir başka ifade “komodor”dur. Komodor, 926 sayılı Kanun'un rütbe listesinde yer almaz; bir rütbe değil, belirli görevlerle ilişkilendirilen bir unvan olarak kullanılır.

Büyükamiral: hiç verilmemiş rütbe

Büyükamiral, Deniz Kuvvetleri'nde mareşalin karşılığıdır. Kanun, mareşallik ve büyükamiralliği savaşta olağanüstü yararlıkları görülen hayattaki veya ölmüş orgeneral ve oramirallere kanunla verilen rütbeler olarak tanımlar. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde mareşal rütbesi iki kişiye verilmişken büyükamiral rütbesi hiç verilmemiştir. Bu nedenle barış zamanında Deniz Kuvvetleri'nin fiilen ulaşılabilen en yüksek rütbesi oramiraldır. Büyükamiral NATO tablosunda OF-10 düzeyine karşılık gelir; bu düzey pek çok ülkede de savaş zamanına ya da onursal atamalara ayrılmıştır. Mareşallerin hikâyesini Türkiye'nin mareşalleri yazımızda anlattık.

Sahil Güvenlik rütbeleri ne farklı?

Sahil Güvenlik Komutanlığı, 2692 sayılı Kanun'a göre İçişleri Bakanlığı'na bağlı, silahlı bir genel kolluk kuvvetidir. Seferberlik ve savaş hâlinde Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenen bölümleri Deniz Kuvvetleri Komutanlığı emrine girer. Rütbe adları Deniz Kuvvetleri ile aynıdır: subaylar teğmenden albaya, generaller yerine amiraller.

Sahil Güvenlik'in kendi kıyafet yönetmeliği vardır ve rütbe işaretleri Deniz'e çok benzer: kolda sarı sırma şeritler, amirallerde sırma kaplı omuz işareti, astsubaylarda sarı sırma nakış. Wikipedia gibi ikincil kaynaklarda Sahil Güvenlik subaylarının sağ üst kolda turuncu, ince ve yay biçimli “Sahil Güvenlik” şeridi taşıdığı anlatılır; bu ayrıntıyı resmî yönetmelik çizimlerinden teyit edemedik. Sahil Güvenlik Komutanı'nın birinci sicil üstü, 2692 sayılı Kanun'a göre Jandarma Genel Komutanı'dır. Jandarma tarafını jandarma rütbeleri, havacıları ise Hava Kuvvetleri rütbeleri yazımızda bulabilirsin. Askerliğini yedek subay olarak yapmayı düşünüyorsan yedek subay ve yedek astsubay farkı, profesyonel kariyer için de sözleşmeli er alımı rehberimize göz at.